وجود معیارها و دستور العمل های کارشناسی شده و هماهنگ با استانداردهای جهانی در تدوین اصطلاح نامه علوم اسلامی برای کنترل و تضمین دقت و هماهنگی میان محققان در بخش های مختلف اصطلاح نامه نگاری امری ضروری می باشد . آیین نامه اصطلاح نامه نگاری ، مجموعه ای از دستورالعمل ها است که هماهنگ با اهداف گروه پژوهشی اصطلاح نامه و فرهنگ نامه مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی تهیه شده است . از این رو همه اصطلاح نامه نگاران باید یکایک نکات مندرج در این آیین نامه را مورد توجه و دقت قرار داده و آنها را کاملا رعایت کنند . بی توجهی و عدم رعایت اصول این آیین نامه ضمن اتلاف وقت محققان و ارزیابان ، سبب افزایش هزینه ها وناهماهنگی مجموعه خواهد شد و کیفیت محصولات علمی مجموعه را کاهش خواهد داد .
لازم به ذکر است که مواد این آیین نامه در پی کسب تجارب چندین ساله ، در اسفند ماه ۱۳۸۶ مورد بازنگری قرارگرفته است .
فصل اول : کلیات و تعاریف
تعریف اصطلاحنامه (THESAURUS)
اصطلاحنامه، مجموعهى اصطلاحات کنترل شده در یک حوزه معرفتى است که فهرستى از واژههاى کلیدى و کاربردى آن حوزه را ارائه مىدهد و روابط سلسله مراتبى، ترادف و وابستگى بین مفاهیم را به نمایش مىگذارد و ازنظرساختارى، گنجینهى واژگان کنترل شده و سازمان یافته از مباحث خاص دانش بشرى است.
ضرورت اصطلاحنامه
همه روزه به میزان بسیار زیادى بر حجم اطلاعات افزوده مىشود تولید کنندگان اطلاعات با زبان آزاد، اصطلاحات رشته تخصصى خود را به کار مىبرند و حتى اصطلاحات نوینى را پدید مىآورند. و گاهى یک نویسنده اصطلاحى را با معنایى متفاوت به کار مىبرد . استفاده کنندگان از اطلاعات نیز با فرهنگها و سطوح متفاوت دانش، گاهى با کمترین اطلاع از وسعت دامنهى این موضوعات براى بازیابى مدارک به مراکز اطلاعرسانى مراجعه مىکنند. در این میان اطلاع رسانان باید نقش هادى و واسطه را ایفا کرده با تولید کنندگان و مصرف کنندگان اطلاعات هم زبانى کنند و جستجوگر را در کمترین زمان ممکن به بیشترین اطلاعات مورد نظر رهنمون سازند. بهترین روش استاندارد در دانش اطلاعرسانى نمایهسازى است که بر اساس اصطلاحنامه ذخیره و بازیابى شود که ابتدا محتواى مدارک را در قالب واژههایى توصیف نموده و براى موضوعهاى مختلف یک اصطلاح (کلید واژه) اختصاص مىدهند و سپس تمامى مدارک و اطلاعات مربوط به آن موضوع را تحت همان نام یا «اصطلاح» طبقه بندى مىکنند و چون در مرکز اطلاعرسانى و حوزههاى علوم مختلف تعداد اصطلاحات زیاد و متنوع است، مسئلهى رابطه بین اصطلاحات از قبیل رابطهى ترادف، اعم، اخص و... و همچنین تعریف و طبقهبندى موضوعى آنها ضرورت بیشترى پیدا مىکند. تدوین مجموعهى اصطلاحنامه (تزاروس) خرد و کلان براى حل این مشکلات است.
اهداف اصطلاحنامه
ـ ترسیم ساختار کلی علم به کمک برقراری روابط منطقى میان مفاهیم اصطلاحات آن علم ؛
ـ تهیهى واژگانى استاندارد براى حوزهى موضوعى خاص، به منظور یک سان سازى مدخلهاى نظام ذخیره وبازیابى اطلاعات؛
ـ تهیهى نظام ارجاعات بین اصطلاحات مترادف و شبه مترادف براى کاربرد اصطلاحى واحد از مجموعهى مترادفات و... در شبکه اصطلاحات؛
ـ تهیهى راهنما براى کاربران و نمایهسازان ، جهت انتخاب اصطلاح صحیح براى موضوع مورد جستوجو .
ویژگىهاى اصطلاحنامه
ـ نشان دادن روابط معنایى میان اصطلاحات هر علم و تعیین جایگاه آنها در علم ؛
ـ اصطلاحنامه قابل گسترش است و هرگز بسته و پایان یافته تلقى نمىشود و شکل و اندازه آن تابع زمان وسیاستگزارى است.
تعریف اصطلاح
اصطلاح ، واژه کنترل شده و سازه لفظی یک مفهوم از دانش خاص است . این معنا فراگیرتر از اصطلاحات خاص رایج در علوم می باشد .
شکل اصطلاح
اصطلاح به لحاظ نوع کلمات چند صورت دارد:
۱ـ اسم یا عبارت اسمى
ترجیح دارد که اصطلاح، اسم یا عبارت اسمى باشد. عبارات اسمى به گروه اصطلاحات مرکب تعلق دارند و به دو صورت ممکن است ظاهر شوند:
الف: عبارت وصفى مانند: بیع ربوى
ب: عبارت اضافى مانند: بیع صبى
۲ـ صفت
حتى الامکان باید از بکارگیرى صفت در اصطلاح پرهیز کرد مگر در صورتى که در یک زبان فنى معناى خاصى داشته باشد.
مثلاً « فارسى » به معناى « زبان فارسى » پذیرفته شده و به جاى آن به کار مىرود. مانند:
فارسى زبان فارسى
بج: زبان فارسى بک:فارسى
در زبانهایى که صفت بعد از موصوف قرار مىگیرد مىتوان از یک صفت به عبارت اسمى که آن صفت را در
برمىگیرد ارجاع داد. مثلاً مىشود صفت «پاستوریزه» را به اصطلاحات مرکبى چون «کره پاستویزه» و «شیر پاستوریزه» و غیره ارجاع داد . مانند:
پاستوریزه بک: شیر پاستوریزه
۳ـ قید
قیدها نظیر « بسیار » یا « زیاد » را نباید به تنهایى به عنوان اصطلاح به کاربرد.
از عباراتى که با قید شروع مىشوند نیز باید حتى الامکان پرهیز کرد مگر آن که در یک زبان فنى معناى خاصى یافته باشند.مانند: تندخوانى
۴ـ فعل
از به کار بردن افعال به صورت مصدر یا وجه وصفى به عنوان اصطلاح باید پرهیز کرد . فعالیتها را باید به شکل اسم یا اسم فعل منعکس ساخت. مانند:
آشپزى (نه « آشپزى کردن ») ویراستارى (نه « ویراستن »)
شکل مفرد و جمع اصطلاحات
گاهى یک اصطلاح، هم به صورت مفرد استعمال شده، و هم به صیغههاى مختلف جمع. در این گونه مواردبه روش ذیل عمل مىشود:
۱ـ شکل مفرد و شکلهاى مختلف جمع، همگى اخذ مىشود. و در تدوین نهایى، اگر در یک صفحه رایانهاى قرار بگیرند، فقط شکل مرجح، ذکر شده و بقیه حذف مىگردد.
۲ـ در تعیین مرجح، اصل بر این است که شکل مفرد واژه، مرجح شود مگر اینکه شکل جمع، در آن علم بیشتررایج باشد. این اصل در همه موارد ـ اعم از تک واژه و ترکیبى ـ جارى است.
شکل فارسى یا غیر فارسى اصطلاحات
ـ در اصطلاح نامههاى فارسى علوم اسلامى، اصل بر فارسى نویسى و گزینش ترجمه فارسى اصطلاح است. وشکل غیر فارسى اصطلاح، در صورت لزوم، به عنوان اصطلاح نامرجح أخذ مىشود.
ـ اگر شکل غیر فارسى اصطلاح، در کتابهاى تخصصى یا عمومى یک علم ـ که به زبان فارسى تألیف شده ـ رایجتر باشد، همان شکل اصطلاح، مرجح مىگردد.
اقسام اصطلاح
اصطلاح ساده : اصطلاحى است که قابل تفکیک به دو اصطلاح مستقل نباشد چه این که واژهاى بسیط و غیرمرکب باشد، مانند:وجود.
و چه از واژگانى ترکیب شده باشد که هر جزء آن توان تبدیل شدن به یک اصطلاح مستقل در اصطلاح نامه را نداشته باشد، مانند:شکل دوم
اصطلاح مرکب: اصطلاح مرکب شامل چندین واژه است، که هر یک از آنها توان تبدیل شدن به یک اصطلاح مستقل در اصطلاحنامه را داشته باشد. گاه براى بیان یک مفهوم یا ابراز یک عقیده، ترکیب چندین اصطلاح ضرورى است در چنین مواردى این اصطلاحات را مىتوان از قبل در نظام زبان، ترکیب (پیش همارا) کرد و لذا باید در اصطلاحنامه نیز یافت شوند، یا این که باید آنها را بازیابى ترکیب (پس همارا) کرد.
مثلا: دو اصطلاح « بیع » و « خیار » را در جایى که هر دو بیانگر یک مفهوم باشند باید ترکیب کرد به « بیع خیارى ».
اگر هر یک از واژههاى اصطلاح مرکب به عنوان یک اصطلاح ساده در اصطلاحنامه وجود داشته باشند اصطلاح مرکب ( پیش همارا ) خوانده مىشود.
اصطلاحات مرکب ( پیش همارا ) وقتى در اصطلاحنامه منظور مىشوند که:
۱ـ واژههاى تشکیل دهندهى آن به تنهایى نیز به عنوان اصطلاح به کار روند؛ [۱]
۲ـ واژهمرکب ، معنایى متفاوت از معناى اصلى خود داشته باشند. [۲]
اصطلاح أخص، اعم و رأس
اصطلاح اخصواژهاى است که دلالت بر موضوع خاص دارد و مفهوم آن محدودتر از اصطلاحى است که به عنوان اعم براى او در نظر گرفته شده.
اصطلاح اعم معرف یک رده یا کل است و مفهوم آن وسیعتر ازهر یک ازاصطلاحاتى است که به عنوان اخص براى او آورده مىشود.
ـ مفهوم اعم و اخص از مفاهیم نسبى است بنابراین یک اصطلاح اعم نسبت به مفهوم وسیعتر حاکم بر آن اخص است تا به« اصطلاح رأس» برسد که دیگر فوق آن مفهومى وسیعتر وجود نداشته باشد.
همچنین یک اصطلاح اخص نسبت به مفهوم محدودتر که تابع او است اعم است تا برسد به مفهوم اخصى که در آن رده و مقوله مفهومى خاصتر از او نباشد.
به اصطلاح اعمى که خود داراى اعم نباشد «اصطلاح رأس» مىگویند. این اصطلاح در رأس ردهى سلسله مراتبى قرار مىگیرد .
گاهى ممکن است اصطلاح رأس و اصطلاح اعم یکى باشند و آن زمانى است که اصطلاح اخصى که به کار رفته آن قدر به رأس هرم سلسله مراتب نزدیک باشد که تنها اعمى را که مىتوان برایش در نظر گرفت همان اصطلاح رأس است،چون در سلسلهاى نظامدار هیچ اصطلاحى بدون اعم نمىتواند باشد.
اصطلاح مرجح و اصطلاح نامرجح
از میان اصطلاحات مترادف و شبه مترادف دریک علم ، اصطلاحی که برای نشان دادن یک مفهوم برگزیده شده وسایر اصطلاحات به آن ارجاع داده میشود اصطلاح مرجح نامیده می شود و سایراصطلاحات را نامرجح میگویند . اصطلاح مرجح در نمایه سازی، «توصیفگر» نامیده می شود .
واژههاى مشترک ـ چک لیستى
واژه هایی که در همه یا بسیارى از علوم مفهومى یک سان داشته و به منظور پشتیبانى از اصطلاحنامه در امر بازیابى و نمایش مندرجات متن ـ در نمایهسازى ـ به کار گرفته مىشوند،«واژه ها ى مشترک یا چک لیستی» نامیده می شود . مانند: تعریف، اقسام، نقد، دیدگاه، شرایط، آثار و... .
«واژهى مشترک» مفهوم خاص از یک علم را به طور مستقل افاده نمىکند و براى رساندن بار اطلاعاتى خاص لازم است که با یک اصطلاح ترکیب شود مانند: تعریف + استصحاب.
شاخصههاى اصلى واژههاى مشترک عبارت است از:
۱ـ در همه یا بسیارى از علوم مفهومى یک سان دارند؛
۲ـ واژگان کمکى هستند که به صورت پسوند یا پیشوند با اصطلاحات یک علم توسط نمایهسازان ترکیب مىشوند تا بار معنایى متن را رساتر ارائه کنند؛
۳ـ در دانشى خاص به عنوان اصطلاح به شمار نیایند چه به صورت واژهى ترکیبى و یا اصطلاح بسیط.
این ویژگى دو مورد را از شمول « واژهى مشترک » خارج مىکند :
الف ـ مواردى که از «واژهى مشترک» بحث مفهومى شده مانند «تعریف» در مبحث معرف و حجت منطق که ازآن بحث مفهومى مىشود یک اصطلاح منطقى است و در جایى که از «تعریف» به عنوان یکى از مصادیق تعریف سخن به میان مىآید «واژهى مشترک» به شمار مىآید . مانند:تعریف + قیاس .
اصطلاحنامه نگار باید هر یک از دو مورد را با آوردن یادداشت دامنه به کاربران توجّه دهد.
ب ـ موردى که «واژهى مشترک» با واژهاى دیگر ترکیب یافته و مجموعاً مفهوم خاص از یک علمى را بیان کنند، مانند «برهان صدیقین» که این ترکیب به عنوان یک اصطلاح پذیرفته شده است هر چند که برهان به تنهایى «واژهى مشترک» است.
۴ـ در علمى خاص به صورت ردهاى با زیر مجموعه نباشند. در مواردى که «واژهى مشترک» به صورت ترکیب با اصطلاح دیگر به عنوان یک رده با زیر مجموعهى بیشتر از یک اصطلاح، اصطلاحاتى از یک علم را تحت پوشش قرار مىدهد، باز در حکم اصطلاح است و در اصطلاحنامه وارد مىشود.
مانند: «آثار تقوى» در علم اخلاق یا «شرایط بیع» و «شرایط قاضى» در علم فقه .
تبصره: در مواردى که یک اصطلاح با واژهى چک لیستى اشتراک لفظى داشته باشد بر اصطلاحنامه نگار لازم است علاوه بر ثبت درواژه های چک لیستی ، آن را به اعتبارمعنای اصطلاحی در زمرهى اصطلاحات علم مربوط هم وارد نماید .مانند« احکام » که مشترک لفظى است بین دو معنا :
۱ـ به معناى «اعتبار شارع» یا «خطاب شارع» که در این صورت به عنوان اصطلاح علم «فقه» و «اصول فقه» مطرح است؛
۲ـ به معناى «آثار، ویژگىها و فروعات» که در این صورت واژه مشترک است.
در این موارد بر اصطلاحنامه نگار لازم است که احکام به معناى اوّل را در زمرهى اصطلاحات علم «فقه» یا «اصول فقه» وارد نماید و احکام به معناى دوم را در ردیف واژههاى مشترک درج نماید و با آوردن یادداشت دامنه مطلب را به کاربران گوشزد نماید.
رابطه پیشینی و رابطه پسینی
رابطهى پیشینی یا اصطلاحنامهاى ما بین اصطلاحاتى است که منطق و عرف آنها را مرتبط مىداند و هیچ گونه وابستگى به مدرک و سند خاصی ندارد و در حقیقت پیوندى است که عقلاً یا عرفا بین مفاهیم اصطلاحات یک علم ایجاد مىشود.
رابطه پسینی ناظر به اصطلاحاتی است که میان آنها پیوند و رابطهى معنا شناختى و همیشه صادق در نظر عرف و عقل وجود ندارد و پیوند اینها بدین خاطر است که در سند خاص بین آنها پیوند برقرار شده است .
مثلاً نمایهسازى که به موضوعى در باب «قرآن و احوال مؤمنان در عالم قیامت» مىپردازد ممکن است سه اصطلاح «قرآن»، «مؤمنان» و «عالم قیامت» را براى مدرک تعیین کند. رابطهى این اصطلاحات با یکدیگر به مدرک و سند بستگى دارد ومجموعاً موضوع مدرک را خلاصه مىکنند و به تبع مدارک متنوع ممکن است متفاوت شوند. چرا که میان این اصطلاحات پیوند و رابطهى معنا شناختى و همیشه صادق در نظر عرف و عقل وجود ندارد و پیوند اینها بدین خاطر است که در سند خاص بین آنها پیوند برقرار شده است . اما«قرآن» با اصطلاح عامترى مانند «کتاب آسمانى» و نیز اصطلاح خاصترى همانند «سورههاى قرآن» در نظر عقل و عرف مرتبط است و همچنین «مؤمنان» با اصطلاح فراترى چون «مکلفین» و نیز با اصطلاح فروترى همانند «مؤمن متقى» در نظر عقل مرتبط است و اصطلاح «عالم قیامت» هم با اصطلاح اعمى چون «عالم آخرت» عقلا در ارتباط است .
تذکر : از میان انواع مختلف روابط اصطلاحنامهاى، رابطه ترادف حقیقى، و اعم و اخص، و وابستگى تداعى معانى، از مصادیق رابطه پیشین بوده، و رابطه شبه ترادف، و وابستگى متنى، از مصادیق رابطه پسین مىباشند.
ورود كاربران
