|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
|
پرسش و پاسخ پیرامون اصطلاح نامه |
 |
 |
مقدمه
مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى این بار ویرایش دوم اصطلاح نامه علوم قرآنى را آماده چاپ کرده ا ست. با توجه به اضافات زیاد و همچنین تغییرات احتمالى این ویرایش نسبت به ویرایش اول و نیز سوالاتى که در مورد اصطلاح نامه علوم قرانى و سایر اصطلاح نامهها مطرح است، گفتگویى را با جناب آقاى حجت الاسلام و المسلمین دکتر محمد هادى یعقوب نژاد مدیر اصطلاح نامه علوم اسلامی و رئیس مرکز اطلاعات و مدارک اسلامى ترتیب دادهایم تا به این بهانه ضمن آشنایى بیشتر در مورد اصطلاح نامه علوم قرآنى با کاربردها و مزایا و پیچیدگىهاى اصطلاح نامه و اصطلاح نامه نگارى آشنا شویم. شما خواننده عزیز را به خواندن مشروح گفتگو دعوت مىکنیم.
سؤال: لطفا در مورد تاریخچه و روند کار ویرایش اول اصطلاح نامه علوم قرآنى توضیحاتى بفرمایید؟جواب: با سلام از شما بسیار سپاسگزارم که این فرصت را فراهم کردید تا درباره اصطلاح نامه که یکی از موضوعات بی سابقه در علوم اسلامی است بررسی هایی داشته باشیم. ویرایش اول اصطلاح نامه علوم قرآنى که در سال ۱۳۷۶ منتشر شد اولین کار در حوزه علوم اسلامى بود با توجه به اینکه موضوع این علم قرآن بود انگیزه را در میان دوستان بیشتر مىکرد و این شوق باعث شد اصطلاح نامه علوم قرآنى در میان ۹ حوزهاى که قصد اصطلاح نامه نویسى در آن را داشتیم زودتر از بقیه آماده گردد.
به ۲۰۰ منبع که عمدتا کتاب و بعضى پایان نامهها بودند مراجعه شد و به دلیل محدودیت هایى که در آن زمان وجود داشت منابع به لحاظ اهمیت آنها در این علم به سه درجه ۱، ۲، و ۳ تقسیم شد و پس از فحص فراوان در ابتدا ۶۰۰۰ اصطلاح اخذ شد و پس از بررسىهاى گروه حدود ۴۵۰۰ اصطلاح انتخاب شد روابط بین اصطلاحات مشخص گردید و در شکلهاى مختلف معمول اصطلاح نامه ها، یعنی ، شیوه های الفبایى، نظام یافته و ترسیمى به چاپ رسید. این کار ارزشمند که اولین اصطلاح نامه در حوزه علوم اسلامى در کل جهان اسلام محسوب مىشد در واقع تولیدى بود نه ترجمهاى. از مشاورهی حضرت آیت الله معرفت (رحمت الله علیه)استفاده کردیم ایشان به ما خیلى کمک کرد که این کار به سامان برسد همانطور که در خود کتاب هم آمده نسخه اول قبل از چاپ را با دقت خاصى مطالعه و اظهار نظر کرده اند .
سؤال: بفرمایید که چه شد که به سمت ویرایش دوم رفتید و ویرایش دوم با ویرایش اول چه تفاوت هایى دارد؟جواب: علاوه بر تدوین و ویرایش اصطلاح نامه علوم قرآنى دو کارگروه در مرکز در زمینه علوم قرآنى فعالیت می کند یکى نمایه سازى متون علوم قرآنى است و دیگرى فرهنگنامه علوم قرآنی . نمایه سازى اگر بر اساس اصطلاح نامهها باشد ارتباط اصطلاح نامهها با متون و اشیاء محتوایى را برقرار مىکند که دغدغه قدیمى ما بوده است و فرهنگنامه علوم قرآنى هم وقتى در دستور کار قرار گرفت که پس از ارائه اصطلاح نامه علوم قرآنى در نمایشگاهها و گفت و گو با کاربران و نیز بررسىهاى زیاد به این نتیجه رسیدیم که قبل از اتصال اصطلاحات به متون باید توضیحات مفهومى مختصر و آدرسهاى اصطلاحات ذکر شود تا کاربر اطلاعات مختصر و مفیدی را از اصطلاح در اختیار بگیرد. در نتیجه فرهنگنامه علوم قرآنى در دستور کار قرار گرفت که الان در حال ویرایش نهایى است.
در حین این دو کار یعنى نمایه سازى متون و تولید فرهنگنامه علوم قرآنى به اصطلاحاتى برخوردیم که قبلا در اصطلاح نامه نیامده بود این اصطلاحات که در نهایت بیش از ۲۰۰۰ اصطلاح شد بررسی هم شدند و روابط بین اصطلاحات و جایگاه آنها با اصطلاحات پیشین مشخص شد. افزایش این ۲۰۰۰ اصطلاح و نیز تمام شدن نسخههاى ویرایش قبلى باعث شد که ویرایش دوم صورت گیرد. در واقع این اثر که به فاصله ۱۱ سال از ویرایش اول آماده چاپ شده با به کار گرفتن در گارگروه نمایه سازی به صورت خود به خود تحقق یافته و ویرایش دوم آن بر اساس تجربه کاربردی بوجود آمده است.
سؤال: در ویرایش جدید چه کسانى نقش داشتهاند و روند کار چگونه بود؟جواب: در این ویرایش تمامى اعضاى هیئت علمى مرکز و تعدادی از محققان نقش داشتهاند که البته مراتب تاثیرگذارى آنها متفاوت بوده است در جلسات منظم ساختار قبلى کاملا بررسى شد ردههاى اصلى مورد مداقه قرار گرفت و براى این ۲۰۰۰ اصطلاح که حجم قابل توجهى نسبت به اصطلاحات قبلى است روابط و جایگاه هر اصطلاح مشخص شد.
سؤال: با توجه به حجم بالاى اصطلاحات جدید آیا تغییرات خاصى نسبت به نسخه قبلى بوجود آمد؟جواب: مستحضرید که در هر کار تخصصى در این سطح امکان تغییرات وجود دارد، ولى در اصطلاح نامه علوم قرآنى با تمام بررسىها و دقتها، تغییر بنیادى نداشتیم که بعد از ۱۱ سال این اتفاق مهم نشان دهنده استحکام ساختار اولیه است. البته تغییرات مختصرى در ردهها بوجود آمد بعضى از ردهها ترکیبى بود و از شکل ترکیبى خارج شد مثل اوصاف و فضایل قرآن یک رده ترکیبى بودند که تبدیل به دو رده مستقل شد.
سؤال: برنامههاى بعدى مرکز در مورد علوم قرآنى چیست؟جواب: برنامه جدى و اساسی مرکز، ساماندهى اطلاعات و مدارک اسلامی از جمله در حوزه علوم قرآنى مبتنى بر اصطلاح نامه است و در واقع تولید نرمافزار پایگاه تخصصى علوم قرآنى برنامه بعدى ماست. در این نرمافزار، اصطلاح نامهها به عنوان پایه براى انضباط بخشی به اطلاعات در نظر گرفته می شود و توضیحات مفهومى هر اصطلاح و همچنین ارتباط اصطلاحات با متون الکترونیکى به صورت موضوعی (نه لفظی) مشخص شده و هر مقدار متن های الکترونیکی موجود در برنامه قابل رویت، بررسی و فیش برداری می گردد. همان طور که در اصول فقه پایگاه تخصصی آن را تولید و عرضه کرده ایم.
سؤال: ویژگیهاى نرمافزار پایگاه تخصصى علوم قرآنى در چیست؟جواب: در اکثر نرم افزارها، متون به وسیله جستجوى لفظى دسترسپذیر شدهاند و جستجوى لفظى باعث ریزش فراوان مىشود در تعداد محدودى از نرم افزارهاى دینى که جستجوى موضوعى نیز صورت مىگیرد برای نمایه سازى متون از استاندارد مشخص و زبان کنترل شدهاى پیروى نشده است و این مهم در ساماندهى حجمهاى عظیمِ متن ها باعث پراکندگى و بى نظمى مىشود.
تفاوت بنیادین این پایگاه در این است که اولا نگاه به متون موضوعى است و نه لفظى. در یک فرآیند طولانى نمایه سازى، محققین فهیم و خوش ذوق، متون را مىخوانند و مشخص مىکنند که هر پاراگراف مربوط به چه موضوعى است و درک خود را با شیوه ی مشخصی پس از فرایند کنترل ثبت می کنند و ثانیا نمایه سازى بر اساس زبان کنترل شده اصطلاح نامه صورت مىگیرد که متاسفانه این شکل جستجو در هیچ نرمافزارى سابقه ندارد. البته دلایلى هم دارد که یکى نبودن اصطلاح نامهها و دیگرى وقت گیر بودن این کار است.
سؤال: مشکلات و محدودیتهاى شما در جریان تنظیم اصطلاح نامه علوم قرآنى چه بود؟جواب: بگذارید به مشکلات نپردازیم چون فراوان است، در پاسخ به سوال شما به یکی دو مورد اشاره می کنم. یکى از مشکلات عمده ی ما که هنوز هم با آن مواجه هستیم - این است که کتابخانه مستقر و در اختیاری نداشتیم. براى همین در فیش بردارى اولیه آدرس منابعى را داریم که الان در دسترس ما نیستند و محققان اصطلاح نامه علوم قرآنی آنها را از دیگر کتابخانهها تهیه کرده بودند. لذا مواجه شدیم با آدرس هایى که خود کتاب در اختیار نبود و در حال حاضر نیز در نمایه سازى همان کتاب این مشکل را داریم و تعدادی از آدرسهاى ثبت شده در کاربرگ های مستند اصطلاحات فاقد منبع در اختیار می باشند. البته این منابع در کتابخانه هایی که ما به آنجا مراجعه کرده بودیم موجودند. این مشکل ماست نه مشکل کاربران.
یکى دیگر از مشکلات به دلیل جدید بودن کار، دشواری جذب محققان، مشاوران و کارشناسان بود که الحمد لله با تلاشهاى فراوان تا حدودی حل شده است.
سؤال: چه مراکز، ارگانها و یا سازمان هایى از اصطلاح نامهها در کار خود استفاده کردهاند؟جواب: در خصوص اصطلاح نامه علوم قرآنى مرکز فرهنگ و معارف قرآن، موسسه قرآنى دانشجویان سراسر کشور وابسته به جهاد دانشگاهى جزء اولین استفاده کنندگان بودند. اما نسبت به تمامی اصطلاح نامههای تدوین شده موسسه پارسا اولین موسسهاى بود که از اصطلاح نامه ما استفاده کرد. در افتتاح موسسه پارسا از درخت اصطلاح نامه براى تعریف و ترسیم کارشناسان استفاده کردند. مراکز زیاد دیگرى هم بودند که از جمله معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم، مرکز فرهنگی دفتر نهاد رهبری دانشگاهها، دانشکده علوم حدیث می باشد، همچنین کتابخانه دیجیتالى مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی در بانک واژگان خود، بجای استفاده از سر عنوانهاى موضوعى از اصطلاح نامه جامع که نزدیک به ۲۰۰ هزار اصطلاح است، بهره می گیرد. این اقدام در برنامه سیمرغ که یک نرم افزار کتابخانه ای است صورت گرفته و مورد توجه خود شرکت نوسا هم واقع شده است و مرکز اسناد آستان قدس رضوی هم از همین کار استفاده کردند و همین طور مراکزی مانند کتابخانه اهل بیت (ع) اصفهان و موسسه فرهنگی تبیان و هم چنان در حال افزایش هستند.
سؤال: فرق اصطلاح نامه با سر عنوانهاى موضوعى در چیست؟جواب: فرق اساسى در این است که در سر عنوانهاى موضوعى قرار بر این است که موضوعات را به صورت عناوین مطرح کنند لذا برنامه ریزى براى کوتاهى عناوین ندارند بر عکس اصطلاح نامه که اصطلاحات و واژه های کلیدی را می آورند نه عناوین را، از این رو بنا بر تجزیه و رعایت اختصار است که البته در هر دو استاندارد، به دلایلی گاهى تخطى صورت مىگیرد.
- سر عنوانهاى موضوعى فقط به صورت الفبایى تنظیم مىشوند و به شیوههاى دیگر نظام یافته، ترسیمى و چرخشى نمىپردازند به خصوص بخش ترسیمى شاخص بزرگ تفکیک این دو به حساب مىآید.
در واقع اصطلاح نامهها براى ورود به حوزه و رشته خاص طراحى شدهاند و ادعاى آنها ساختار بخشى به دانشها است و لذا داراى ترسیم درختى نیز مىباشند ولى سر عنوانهاى موضوعى چون عمدتا مىخواهد به فهرست نویسى کتابخانــــه ای کمک کنند و نمىخواهند به رشته ای خاص از علوم بپردازند به صورت در هم کرد مىباشند و داراى ساختار سلسله مراتبی خاصى نیستند. و لذا فقط نمایش الفبایى دارند.
- سر عنوانهاى موضوعى معمولا در بیان مترادفها و زیر مجموعههایِ فرعیِ معنایی، محدودیت قائلند و خیلى ریز نمىشوند و در بیان ردهها بیشتر از ۵ یا ۶ رده تو رفتگى ندارند - البته بستگى به سیاست گذارى دارد - و علت آن هم این است که اگر خیلى ریز شوند کار کاربران در فهرست نویسی براى دسترسى سخت مىشود.
ولى در اصطلاح نامهها بستگی به سیاست گذاری ها ممکن است تا آخرین جایى که نیاز باشد زیر بخش ها ذکر شوند. مثلا در اصطلاح نامه فلسفه تا ۱۶ رده تو رفتگى بوجود آمده است و لذا این اصطلاح نامه به صورت ترسیمى چاپ نشد و فقط به صورت الفبایى آماده شده است .
سؤال:حال که بحث به این جا رسید فرق درخت اصطلاح نامه یا همان نمایش ترسیمى آن با درختواره هایى که برخى از مراکز در نرم افزارهاى خود از آن استفاده مىکنند در چیست؟جواب: فرق اصلى در این است که چون اصطلا حنامهها از قوانین مشخصى تبعیت مىکنند درخت آنها درخت علم است و نه درخت یک کتاب. در واقع روابط بین اصطلاحات در اصطلاح نامه روابط پیشین است ولى در درختوارهها یی که برخی مراکز ارائه کرده اند روابط پسین و روابط متنی، مورد نظر بوده است. رابطه پیشین یعنى رابطه میان اصطلاحات پیش از قرار گرفتن در متن خاص و رابطه پسین یعنى رابطه پس از قرار گرفتن در متن خاص.
براى توضیح بیشتر باید عرض کنم هر اصطلاح در هر علمى ممکن است مترادف هایی داشته باشد و همین اصطلاح ، منطقا شاید دارای زیر مجموعه هایی باشد (اعم) و یا خودش زیر مجموعه اصطلاح و یا اصطلاحات دیگری قرار گیرد (اخص) و اگر هیچ کدام از این سه نبود از آنجا که در این علم مطرح شده لابد اصطلاحى است وابسته یعنى جایگاه اصلى آن خارج از این علم است و در آنجا یکى از سه رابطه بالا را دارد ولى در اینجا به عنوان وابسته آمده است و مرتبط به این علم هم هست.
هر کدام از مترادف، اعم و اخص و وابسته تعریف خاصی دارد. مثلا اخص: یا جزء یک کل است ، یا جزئى یک کلى است و یا مصداق مفهوم اعم مىباشد.
بنابراین درختى که در اصطلاح نامه تشکیل مىشود درختى قانونمند و خارج از ذوق افراد است ولى درخت درختوارههای موجود در برخی نرم افزارها کاملا بستگى به ذوق نویسنده کتاب دارد و لذا بسیار پیش می آید که اعم، اخص و اخص، اعم مىشود. در درختوارههای یاد شده گاهى اصطلاحات وابسته نیز به عنوان اصطلاح اخص مطرح مىشوند و این نمایش ها در واقع درختواره نیستند چون از نظام معنایی دقیق خبر نمی دهند.
- یکى دیگر از فرقها جامعیت در پوشش اصطلاحات است در واقع در اصطلاح نامهها تمامى اصطلاحات یک علم بررسى مىشود و پس از مشخص شدن روابط میان اصطلاحات، یکی از محصولات کار به طور خود به خود درخت آن علم مىشود و لذا شامل تمامى اصطلاحات اعم و اخص آن علم است به خلاف درختى که از یک یا چند کتاب گرفته شده باشد، که اصطلاحات همان کتاب را در بر خواهد گرفت.
-فرق دیگر مانعیت اصطلاح نامه هاست. در درختوارهها گاهى اصطلاحات غیر ساختارى و اصطلاحات تکرارى به چشم مىخورند که این دو در درخت اصطلاح نامه نیست. با توجه به اینکه در ترسیم درختى، اصطلاحات وابسته کنار مىروند ما با نگاه به درخت اصطلاح نامه مىفهمیم که هر علمى بذاته از چه مقدار انسجام برخوردار است و بده بستانها و وامگیرىهاى علوم را نیز متوجه می شویم .
سؤال: اصطلاح نامهها چه رسالتى دارند و چه رسالت هایى ندارند؟جواب: اصطلاح نامهها در ابتدا به عنوان ابزارى براى نمایه سازى مطرح شدند همانطور که قبلا گفتم در نمایه سازى اگر از زبان آزاد استفاده شود وقتى حجم مطالب زیاد شود دسترسى به همه ابعاد نمایه بسیار مشکل خواهد شد.
در واقع رسالت اولیه آن کمک به نمایه سازى است تا در نمایه سازى از زبان کنترل شده استفاده گردد همانطور که پیش از این مطرح شد (که نمایه سازى خود مقدمه مهمى در سازماندهى علوم است و در جاى خود باید به آن پرداخت)اما با رشد کار و تجربههاى اهالى این فن، خواص دیگرى بر آن مترتب شد از جمله آنها، بحث ترسیم درختى یک علم و ساختار بخشى به علوم است. با رشد علوم کم کم به این نتیجه رسیدند که در مدخلهاى فرهنگنامهها و دائره المعارفها نیز نیاز به اصطلاح نامهها یک امر ضرورى است که خود این مهم نیز باعث رشد اصطلاح نامهها شد.
یکى دیگر از کاربردهاى اصطلاح نامهها استفاده در فهرست نویسى منابع دیجیتالى است که متاسفانه در ایران چندان متداول نیست و براى اولین بار و اولین جا در ایران مرکز ما بود که به جاى استفاده از سر عنوانهاى موضوعى از اصطلاح نامه استفاده کرد. اصطلاحات در اصطلاح نامهها به دلیل اینکه جزئىترند جستجوى بر اساس آنها دقیقتر صورت مىگیرد بحثى که مطرح است و احتمالا به خوبى جواب بدهد رده بندى منطقى منابع مکتوب در کتابخانههاى تخصصى بر اساس درخت اصطلاح نامه مىباشد که پرداختن به آن نیاز به زمان دارد و هنوز زمینه طرح آن فراهم نیست.
اما آنچه رسالت اصطلاح نامهها نیست. یکى از توقعاتى که غیر متخصصین از اصطلاح نامه دارند توضیح مفهومى هر اصطلاح است که در واقع فرهنگ نامهها متکفل آن هستند نه اصطلاح نامهها و تعمدا این کار توسط اصطلاح نامه صورت نمىگیرد.
یکى دیگر از توقعاتى که از اصطلاح نامه مىرود و اصطلاح نامه متکفل آن نیست این است که فکر مىشود با آمدن اصطلاح نامه مشکل نمایه سازى و دسترسپذیر کردن متون حل مى شود و این در حالى است که اصطلاح نامهها بدون واسط نمایه سازى متون، نقشی در دسترس پذیر نمودن متون الکترونیکی ایفا نمی کنند. . این واسطها چه به طور مستقیم و چه غیر مستقیم توسط انسانها صورت مىگیرد که مشکلات خاص خود را خواهد داشت. امروزه در سایتهاى مختلفى در دنیا از روباتها براى نمایه سازى استفاده مىشود نتیجه کار توسط انسانها کنترل مىشود که حتى این مقدار استفاده از ماشین در علوم انسانى و به خصوص علوم اسلامى که تعدد و تنوع تعابیر بسیار فراوان است - تقریبا غیر ممکن است و لذا تمام کار توسط انسان بایست صورت گیرد که آن هم لوازم، هزینه ها و در عین حال آفتهاى خاص خود را در پى خواهد داشت و با این که کار دشوار و پرهزینه ای است ولی چاره ای از انجام آن نداریم و کارهای بزرگ، حوصله، همت بلند و خطرپذیری را بدنبال دارد.
|
|
|
پرسش و پاسخ پیرامون اصطلاح نامه
ورود كاربران
ip شما: